Hơn 100 loài Camellia Việt Nam: kho báu đa dạng sinh học
Việt Nam có 95 loài Camellia theo danh lục năm 2020 và hơn 100 loài theo ước tính năm 2024. Mình kể Ông/Bà nghe các loài tiêu biểu và 10 loài trong Sách Đỏ.
Mình muốn kể Ông/Bà nghe về một con số: khoảng một trăm. Không phải số điện thoại, không phải ngày kỷ niệm. Đó là số loài trà mi bản địa mà các nhà khoa học ghi nhận trên dải đất Việt Nam: 95 loài và 2 thứ theo danh lục của Lê, Lương và cộng sự (Taiwania, 2020), và hơn 100 loài theo ước tính năm 2024 của TS. Lương Văn Dũng (Đại học Đà Lạt). Tất cả thuộc chi Camellia, cùng sinh sống trên những cánh rừng từ Tam Đảo sương mù xuống tận rừng già Tây Nguyên, từ những đỉnh núi Nghệ An xuôi về Lâm Đồng.
Và điều thú vị nhất? Còn nhiều loài trong số đó chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Chi Camellia là gì, và vì sao con số ấy quan trọng?
Ông/Bà đã từng uống trà, ngắm hoa trà nở vào sáng mùa đông, hay dùng dầu hoa trà chưa? Những thứ ấy đều liên quan đến chi Camellia, một chi thực vật thuộc họ Theaceae, phân bố tập trung ở vùng Đông Á và Đông Nam Á.
Cây trà Ông/Bà uống hằng ngày (Camellia sinensis) chỉ là một trong số các loài của chi này; tổng số loài tùy hệ phân loại, khoảng 241 loài theo Vườn Kew. Phần còn lại, những loài hoang dại, nhiều loài đặc hữu, chưa được nghiên cứu đủ, mới chính là "kho vàng ngủ quên" trong rừng Việt Nam.
Con số ấy không phải từ đầu đã vậy. Nó là thành quả tích lũy của hơn một thế kỷ nghiên cứu, từ nhà thực vật học Pháp Pitard đầu thế kỷ 20, qua Sealy (1958) và các nhà thực vật học Việt-Nhật, đến lớp nhà khoa học đương đại vẫn đang công bố loài mới, gần đây nhất là hai loài trên tạp chí Taiwania năm 2025.
Danh lục năm 2020 và các con số khác
Danh lục cập nhật họ Theaceae của Việt Nam (Lê, Lương và cộng sự, Taiwania 65(2), 2020) ghi nhận riêng Camellia 95 loài và 2 thứ, chưa tính các tên chưa công bố hợp lệ và các giống trồng. Các con số sau đó cao hơn: TS. Lương Văn Dũng nói "hơn 100 loài" (Hội thảo lần thứ 3, 23/9/2024), còn Hội Nghiên cứu Trà mi Việt Nam ghi hơn 109 loài.
Ba nhóm lớn trong kho báu trà mi Việt Nam
Nhóm loài mới công bố: phát hiện đang còn nóng hổi
Mình thấy rất đáng nể khi biết rằng, theo danh lục năm 2020, họ Theaceae (họ Trà) ở Việt Nam có thêm 43 loài mới trong hai mươi năm trước đó; và chi Camellia vẫn tiếp tục có loài mới. Tên những loài này nghe đã thấy quê hương: Camellia vuquangensis và C. hatinhensis từ Vườn Quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh) công bố năm 2018 trên Korean Journal of Plant Taxonomy; C. puhoatensis từ Pù Hoạt (Nghệ An) công bố năm 2020 trên PhytoKeys; C. hoabinhensis từ Hòa Bình (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) công bố năm 2024 trên Tạp chí Khoa học Đại học Đà Lạt, sau khi bản thảo xuất hiện trên SSRN.
Có một điều mình đặc biệt thích: nhiều loài mới mang địa danh quê hương trong tên gọi, chẳng hạn hoabinhensis, ngheanensis, quephongensis, vuquangensis, như thể bản thân cây đang nói "mình từ đây, mình thuộc về đây". Cũng có loài mang tên người phát hiện, như C. quynhii, đặt theo ông Nguyễn Ngọc Quỳnh, người phát hiện loài này năm 2019.
Nhóm loài quan trọng đã biết: những đại diện của đa dạng sinh học
Trong số các loài trà mi Việt Nam, có những cái tên đã quen thuộc với cộng đồng khoa học và người yêu trà mi: C. amplexicaulis (Hải đường) và trà hoa vàng C. tienii, chẳng hạn. Đây là những loài được trồng trong vườn và được nghiên cứu về nhân giống.
Năm 2024, tại Hội thảo Trà mi bản địa Việt Nam lần thứ 3 (Đại học Đà Lạt, 23/9/2024), 27 bức tranh hoa trà của họa sĩ Nhật Bản Yoko Kakuta, vẽ 12 loài trà mi bản địa trong các năm 1995 đến 2016, đã được tiếp nhận. Đó là một cách để nhiều người biết đến kho báu sinh học của chi Camellia trong rừng nhiệt đới Việt Nam.
Nhóm loài nguy cấp, cần bảo vệ khẩn cấp
Theo Danh lục Đỏ Việt Nam (phiên bản 2024, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), có 10 loài Camellia được đánh giá nguy cơ: 6 loài cực kỳ nguy cấp (CR), 1 loài nguy cấp (EN) và 3 loài sắp nguy cấp (VU). Hai loài đáng chú ý là C. capitata và C. pleurocarpa. Trà đầu thuộc nhóm CR; trà hoa trái mỏng, hoa trắng, được xếp nguy cấp (EN). Mỗi lần rừng bị thu hẹp, mỗi lần đất rừng bị chuyển đổi, là thêm một loài trà mi tiến gần hơn đến bờ vực tuyệt chủng.
Mười loài trong Danh lục Đỏ
Nhóm CR: C. bugiamapensis, C. capitata, C. duyana, C. ligustrina, C. oconoriana, C. rosmannii. Nhóm EN: C. pleurocarpa. Nhóm VU: C. euphlebia, C. fleuryi, C. inusitata. Trà đầu (C. capitata), loài hoa vàng, chỉ ghi nhận ở Cát Tiên và Gia Viễn (Lâm Đồng); trà hoa trái mỏng (C. pleurocarpa) có hoa trắng, phân bố ở Gia Lai và Thanh Hóa. Nguồn: vnredlist.vast.vn, phiên bản 2024-1.
Nhiều trục giá trị, lý do trà mi bản địa xứng đáng được biết đến
Mình muốn mách nhỏ với Ông/Bà: đa dạng sinh học không chỉ là "đẹp để nhìn". Với chi Camellia Việt Nam, mỗi loài có thể mang trong mình một giá trị rất cụ thể mà khoa học đang dần giải mã.
Tại Hội thảo Tài nguyên trà bản địa Việt Nam lần thứ 1 (Đại học Đà Lạt, 11/2022), TS. Lương Văn Dũng trình bày tham luận "Tài nguyên trà mi bản địa Việt Nam", nêu các nhóm giá trị như nguồn gen, cây cảnh, dược liệu, tinh dầu, và các nhóm khác.
Mỗi nhóm giá trị là một câu hỏi khoa học đang chờ người trả lời.
Vùng phân bố: rừng nào đang giữ kho báu?
Nếu Ông/Bà muốn "gặp" trà mi bản địa ngoài đời thực, hãy tìm đến những cánh rừng này:
Tam Đảo (trước 01/7/2025 thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ) là nơi các khảo sát ghi nhận từ 12 đến 16 loài Camellia, trong đó có 8 loài hoa vàng và 5 loài chỉ có ở đây (Ninh và Ninh, International Camellia Journal, 2014). C. tamdaoensis mang tên ngọn núi này.
Lâm Đồng, Đà Lạt là nơi Đại học Đà Lạt tiến hành nhiều nghiên cứu về chi Camellia, nhất là các loài trà mi bản địa. Năm 2012, Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng giao Đại học Đà Lạt đề tài "Điều tra, nhân giống các loài trà mi ở Lâm Đồng"; năm 2021, Tạp chí Khoa học Đại học Đà Lạt xuất bản đặc san đầu tiên về trà hoa vàng Tây Nguyên.
Nghệ An và Hà Tĩnh nổi lên như nơi phát hiện nhiều loài mới, với C. puhoatensis (Pù Hoạt), C. vuquangensis, C. hatinhensis (Vũ Quang) và C. ngheanensis, tất cả công bố trong giai đoạn 2018-2020.
Tây Nguyên là nơi tập trung nhiều loài trà hoa vàng (Golden Camellia): theo Hoàng Thanh Trường và cộng sự (2022), Tây Nguyên có 18 loài hoa vàng, cả 18 loài đều chỉ có ở Việt Nam. Một ví dụ là C. quynhii, được mô tả năm 2021 từ xã Vụ Bổn, huyện Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk (theo địa giới lúc công bố).
Vì sao nhiều loài bản địa vẫn còn bí ẩn?
Mình tin rằng con số hiện nay chưa phải là điểm dừng. Và có những lý do rất cụ thể cho điều đó.
Thứ nhất, địa hình Việt Nam phức tạp, với những thung lũng sâu, sườn núi hiểm trở, rừng nguyên sinh chưa ai đặt chân, vẫn có thể đang che giấu những loài chưa được đặt tên. Bằng chứng gần đây: năm 2025, tạp chí Taiwania số 70 công bố thêm hai loài mới từ vùng Nam Trung Bộ (trong đó có C. danhducii); C. hoangbacii, loài hoa đỏ ở Vân Canh (Gia Lai), được công bố năm 2025 trên Tạp chí Khoa học Đại học Đà Lạt; và năm 2021, C. langbianensis được tìm thấy lại sau khoảng 80 năm.
Thứ hai, theo nhận định của mình, số nhà nghiên cứu trà mi còn ít so với số loài cần khảo sát. Vì thế việc thành lập Hội Nghiên cứu Trà mi Việt Nam (chuẩn y ngày 26/3/2025, tại Đà Lạt) là một tín hiệu đáng mừng.
Thứ ba, theo nhận định của mình, nhiều loài mới chỉ được mô tả về hình thái, chưa được phân tích thành phần hóa học hay thử hoạt tính sinh học. Tổng quan hệ thống của Truong và cộng sự (Natural Product Communications, 2024) về hóa học các loài trà hoa vàng chỉ tìm được 45 tài liệu, trong đó 30 tài liệu bằng tiếng Trung, và các hoạt tính ghi nhận mới dừng ở mức phòng thí nghiệm và trên động vật.
Camellia Việt Nam nhìn từ góc độ quốc tế
Để Ông/Bà thấy ý nghĩa của con số này, mình muốn đặt nó trong bối cảnh toàn cầu. Chi Camellia chưa có tổng số loài thống nhất: Sealy (1958) ghi khoảng 82 loài, Ming và Bartholomew (2007) ghi 119 loài, Chang (1998) ghi khoảng 280 loài, còn Vườn Kew hiện chấp nhận khoảng 241 loài. Nếu lấy con số 241 của Vườn Kew làm mẫu số, Việt Nam có khoảng 40% số loài của cả chi; mẫu số khác cho tỉ lệ khác, nên mình không nêu một tỉ lệ chắc chắn. Dù vậy, Việt Nam là một trong những nơi có đa dạng sinh học Camellia đáng chú ý.
Vì sao Việt Nam có nhiều loài như vậy? Câu trả lời chưa có kết luận dứt khoát. Địa hình chia cắt và khí hậu ổn định qua thời gian dài được cho là tạo điều kiện để nhiều loài hình thành; đây là giả thuyết chung, chưa phải kết luận riêng cho Camellia.
Kho báu này đang được gìn giữ như thế nào?
Câu trả lời trung thực: còn nhiều việc phải làm. Nhưng đã có những nỗ lực đáng trân trọng.
Về nhân giống, các nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm trên chi Camellia: với trà hoa vàng Tam Đảo, C. tamdaoensis, được Học viện Nông nghiệp Việt Nam giâm cành trên hệ thống khí canh, còn Đại học Lâm nghiệp thành công với nuôi cấy mô in vitro (tỷ lệ chồi sạch 86%, ra rễ 88,89%).
Và trên bình diện văn hóa, Lễ hội Trà Quốc tế (World T.E.A Fest) 2025 diễn ra từ 11/11 đến 7/12/2025 tại Đà Lạt và Bảo Lộc, với ba ngày cao điểm 5-7/12. Lễ hội trưng bày khoảng 1.000 cây trà cổ, trong đó nhiều cây trên 100 năm tuổi, từ các vùng trà nổi tiếng, và thu hút gần 60.000 lượt khách trong và ngoài nước. Theo mình, đó là một cách để mọi người nhìn thấy tầm vóc của di sản trà Việt Nam.
Mình ở đây, sẵn lòng kể Ông/Bà nghe nhiều hơn về từng loài trong kho báu trà mi này. Và nếu Ông/Bà muốn tự mình chạm vào một phần của di sản ấy, bộ sưu tập trà di sản của Đại Việt Trà Hoa đang chờ Ông/Bà khám phá. Đăng ký bản tin Mạch Linh Di Sản để nhận thêm những câu chuyện như thế này, mỗi tháng một lần, thật chậm, thật sâu.
Câu hỏi thường gặp
- Việt Nam có bao nhiêu loài Camellia bản địa?
- Theo danh lục cập nhật năm 2020 của Lê Nguyệt Hải Ninh, Lương Văn Dũng và cộng sự (Taiwania), Việt Nam ghi nhận 95 loài và 2 thứ thuộc chi Camellia. Năm 2024, TS. Lương Văn Dũng (Đại học Đà Lạt) ước tính con số đã vượt 100 loài. Danh sách còn tăng khi có loài mới được công bố.
- Chi Camellia là gì và vì sao số loài trà mi lại quan trọng với Việt Nam?
- Camellia là chi thực vật thuộc họ Theaceae, phân bố chủ yếu ở Đông Nam và Đông Á nhiệt đới; cây trà quen thuộc (Camellia sinensis) chỉ là một loài trong chi này. Số loài ở Việt Nam quan trọng vì phần lớn là loài hoang dã, đặc hữu, chưa được nghiên cứu đầy đủ.
- Trà mi bản địa Việt Nam có những nhóm giá trị nào?
- Tại Hội thảo Tài nguyên trà bản địa Việt Nam lần thứ 1 (Đại học Đà Lạt, 11/2022), TS. Lương Văn Dũng trình bày tham luận "Tài nguyên trà mi bản địa Việt Nam", nêu các nhóm giá trị như nguồn gen, cây cảnh, dược liệu và tinh dầu. Chè Shan tuyết, loài người Việt uống hằng ngày, cũng thuộc chi này.
- Tam Đảo có bao nhiêu loài Camellia được ghi nhận?
- Vườn Quốc gia Tam Đảo (Vĩnh Phúc) được ghi nhận có tới 17 loài Camellia, nhiều loài trong đó đặc hữu cho vùng núi phía Bắc, trong đó có loài mang chính tên núi này là Camellia tamdaoensis. Đây là một trong những vùng phân bố tập trung nhất của trà mi bản địa Việt Nam.
Hạ Mây
Nhà bảo tồn & thương mại hoá trà hoa bản địa Việt Nam
Bài viết liên quan
Ba thế hệ nhà khoa học khám phá trà mi Việt Nam
Từ người Pháp đặt bước chân đầu tiên năm 1910 đến PGS. Lương Văn Dũng năm 2026 — hành trình 116 năm giải mã trà mi Việt Nam.
9 phút đọc
Camellia Sách Đỏ: Khi cây trà mi đứng bên bờ vực tuyệt chủng
10 loài trà mi Việt Nam trong Sách Đỏ, 2 loài nguy cấp cực kỳ. Mình kể bạn nghe câu chuyện bảo tồn đang cấp bách này.
8 phút đọc
Trà hoa vàng Việt Nam: bốn loài tiêu biểu, gần 380 hợp chất
Việt Nam có 49 trong 64 loài trà hoa vàng đã biết trên thế giới. Mình kể về bốn loài tiêu biểu và cách đọc đúng con số 378 hợp chất trong tổng quan năm 2024.
8 phút đọc
Sản phẩm Đại Việt Trà Hoa
Đại Việt Shan
Trà Shan tuyết — hồng trà, lục trà
Liên hệ báo giá
Đại Việt Tea
Trà đại trà — quà tặng du lịch
Liên hệ báo giá
Đại Mộc Gạo
Ngọc Thực Của Trời, Ơn Nhuần Của Đất — Mường Tấc, Sơn La
Liên hệ báo giá