116 loài Camellia Việt Nam: Kho báu đa dạng sinh học chờ khám phá

Mình muốn kể bạn nghe về một con số — 116. Không phải số điện thoại, không phải ngày kỷ niệm. Đó là số loài trà mi bản địa mà các nhà khoa học đã xác nhận có mặt trên dải đất Việt Nam tính đến năm 2026 (theo PGS.TS. Lương Văn Dũng, Tọa đàm Nam Ninh Hòa 2026). Một trăm mười sáu loài — thuộc chi Camellia — cùng sinh sống trên những cánh rừng từ Tam Đảo sương mù xuống tận rừng già Tây Nguyên, từ những đỉnh núi Nghệ An xuôi về Lâm Đồng thơm đất đỏ bazan.

Và điều thú vị nhất? Phần lớn trong số đó vẫn còn là điều bí ẩn với thế giới.

Chi Camellia là gì, và vì sao con số 116 lại quan trọng?

Bạn đã từng uống trà, ngắm hoa trà nở vào sáng mùa đông, hay dùng dầu hoa trà rửa mặt? Tất cả đều đến từ chi Camellia — một chi thực vật thuộc họ Theaceae, phân bố tập trung ở vùng Đông Nam và Đông Á nhiệt đới.

Cây trà bạn uống hàng ngày (Camellia sinensis) chỉ là một trong hàng trăm loài trong chi khổng lồ này. Nhưng phần còn lại — những loài hoang dại, đặc hữu, chưa ai khai phá đủ — mới chính là "kho vàng ngủ quên" trong rừng Việt Nam.

Con số 116 loài tại Việt Nam không phải từ đầu đã vậy. Nó là thành quả tích lũy của hơn một thế kỷ nghiên cứu, từ những người Pháp đặt bước chân khoa học đầu tiên vào Đông Dương đầu thế kỷ 20, qua những nhà thực vật học Việt–Nhật cần mẫn trong rừng suốt ba thập niên, đến lớp nhà khoa học đương đại đang công bố loài mới hàng năm trên các tạp chí quốc tế.

Ba nhóm lớn trong kho báu 116 loài

Nhóm loài mới công bố — phát hiện đang còn nóng hổi

Mình thấy rất đáng nể khi biết rằng chỉ trong giai đoạn 2010–2026, các nhà khoa học đã mô tả chính thức hơn 21 loài Camellia mới cho khoa học từ đất Việt Nam. Tên những loài này nghe đã thấy quê hương: Camellia vuquangensis và C. hatinhensis từ Vườn Quốc gia Vũ Quang (Hà Tĩnh) công bố năm 2018 trên Korean Journal of Plant Taxonomy; C. puhoatensis từ Pù Hoạt (Nghệ An) công bố năm 2020 trên PhytoKeys; C. hoabinhensis từ Hòa Bình xuất hiện năm 2024 trên SSRN trước khi vào tạp chí quốc tế.

Có một điều mình đặc biệt thích: mỗi loài mới đều mang địa danh quê hương — hoabinhensis, ngheanensis, quephongensis, danhducii — như thể bản thân cây đang nói "mình từ đây, mình thuộc về đây".

Nhóm loài quan trọng đã biết — flagship của đa dạng sinh học

Trong 116 loài, có những cái tên đã nổi tiếng trong cộng đồng khoa học và người yêu trà mi: C. amplexicaulis (trà mi lá to ôm), C. rubriflora (hoa đỏ), C. tienii, C. lucii (bạch hải đường)... Đây là những loài được trồng trong vườn bảo tồn, được nghiên cứu về nhân giống, được vẽ tranh và in trên tem bưu chính.

Việt Nam đã phát hành cả một bộ tem loạt Camellia — tem mã Scott 3189–3192 — để tôn vinh những loài hoa trà đặc hữu này. Một cách để cả thế giới biết đến kho báu sinh học đang nằm trong rừng nhiệt đới của chúng ta.

Nhóm loài nguy cấp — cần bảo vệ khẩn cấp

Sách Đỏ Việt Nam 2024 ghi nhận ít nhất 10 loài Camellia trong danh sách cần bảo vệ, trong đó hai loài ở mức CR (Critically Endangered — nguy cấp cực kỳ): C. capitata và C. pleurocarpa. Mỗi lần rừng bị thu hẹp, mỗi lần đất rừng bị chuyển đổi, là thêm một loài trà mi tiến gần hơn đến bờ vực tuyệt chủng.

Sáu trục giá trị — lý do 116 loài này xứng đáng được biết đến

Mình muốn mách nhỏ với bạn: đa dạng sinh học không chỉ là "đẹp để nhìn". Với chi Camellia Việt Nam, mỗi loài có thể mang trong mình một giá trị rất cụ thể mà khoa học đang dần giải mã.

PGS.TS. Lương Văn Dũng (Đại học Đà Lạt), người tổng hợp con số 116 loài tại Tọa đàm Nam Ninh Hòa 2026, đề xuất 5 trục giá trị để hệ thống hóa tri thức: di truyền & phân loại học, cây cảnh & bonsai, dầu béo công nghiệp, dược liệu & thực phẩm chức năng, và văn hóa & tài sản trí tuệ. Còn một trục thứ sáu — Shan Tuyết và trà truyền thống — được bổ sung để bao phủ đầy đủ bức tranh trà Việt.

Sáu trục, 116 loài. Mỗi giao điểm là một câu hỏi khoa học đang chờ người trả lời.

Vùng phân bố — rừng nào đang giữ kho báu?

Nếu bạn muốn "gặp" trà mi bản địa ngoài đời thực, hãy tìm đến những cánh rừng này:

Tam Đảo (Vĩnh Phúc) là nơi được ghi nhận có tới 17 loài Camellia, nhiều trong số đó đặc hữu cho vùng núi phía Bắc. C. tamdaoensis mang tên núi này như một cách đặt dấu ấn vĩnh cửu.

Lâm Đồng — Đà Lạt là trung tâm nghiên cứu Camellia của cả nước. Đề tài "Điều tra, nhân giống các loài trà mi ở Lâm Đồng" (SKHCN Lâm Đồng giao ĐH Đà Lạt, 2012) chính là nguồn gốc của toàn bộ dòng nghiên cứu đương đại về trà mi Việt Nam.

Nghệ An — Hà Tĩnh đang nổi lên như một điểm nóng phát hiện loài mới, với C. puhoatensis (Pù Hoạt), C. vuquangensis, C. hatinhensis (Vũ Quang) và C. ngheanensis — tất cả công bố trong giai đoạn 2018–2021.

Tây Nguyên — từ Đắk Lắk đến Đắk Nông đến Lâm Đồng — là vùng sinh thái đặc biệt nơi nhiều loài trà hoa vàng (Golden Camellia) tồn tại, kể cả C. quynhii ở Yok Đôn.

Vì sao nhiều loài bản địa vẫn còn bí ẩn?

Mình tin rằng con số 116 chưa phải là điểm dừng. Và có những lý do rất cụ thể cho điều đó.

Thứ nhất, địa hình Việt Nam phức tạp — những thung lũng sâu, sườn núi hiểm trở, rừng nguyên sinh chưa ai đặt chân — vẫn có thể đang che giấu những loài chưa được đặt tên. Mỗi năm vẫn có ít nhất một, hai loài mới được mô tả từ Việt Nam: năm 2025, tạp chí Taiwania công bố thêm hai loài mới từ vùng Trung–Nam Việt Nam.

Thứ hai, nguồn lực nghiên cứu còn mỏng. Theo quan sát từ dữ liệu khoa học hiện có, bản đồ phân bố chi tiết của 116 loài vẫn chưa được số hóa hoàn chỉnh — dù PGS. Lương Văn Dũng có dữ liệu điền dã phong phú từ hàng thập kỷ nghiên cứu thực địa.

Thứ ba, nhiều loài chỉ mới được mô tả về hình thái — chưa ai phân tích thành phần hóa học, chưa ai thử nghiệm hoạt tính sinh học, chưa ai đánh giá tiềm năng kinh tế. Theo đánh giá hệ thống trong dữ liệu nghiên cứu hiện có, mới chỉ một phần nhỏ trong 116 loài được nghiên cứu dược lý đầy đủ.

Camellia Việt Nam nhìn từ góc độ quốc tế

Để bạn thấy ý nghĩa của con số 116 loài, mình muốn đặt nó trong bối cảnh toàn cầu. Chi Camellia trên thế giới có khoảng 300 loài, phân bố chủ yếu ở Đông và Đông Nam Á. Việt Nam với 116 loài — tức gần 40% tổng số loài của cả chi — là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học Camellia phong phú bậc nhất thế giới.

Điều này không phải ngẫu nhiên. Việt Nam nằm ở giao điểm của nhiều luồng thực vật địa lý: từ Himalaya xuống, từ Nam Trung Hoa sang, từ bán đảo Mã Lai lên. Đây là "hành lang xanh" mà qua hàng triệu năm tiến hóa, đã tạo ra sự đa dạng sinh học đặc biệt hiếm có.

Kho báu này đang được gìn giữ như thế nào?

Câu trả lời trung thực: còn nhiều việc phải làm. Nhưng đã có những nỗ lực đáng trân trọng.

Các vườn bảo tồn Camellia đã hình thành tại Tam Đảo, tại vườn nghiên cứu của PGS. Lương Văn Dũng ở Đà Lạt, tại Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, Cát Tiên, Bidoup–Núi Bà, Hòn Bà, và Phước Bình. Công nghệ nhân giống bằng khí canh và giâm cành đã được thử nghiệm với C. tamdaoensis tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Đại học Lâm nghiệp.

Và trên bình diện văn hóa, Lễ hội Trà Quốc tế 2025 tại Đà Lạt và Bảo Lộc (5–7/12/2025) đã trưng bày 1.000 cây trà cổ thụ hơn 100 năm tuổi từ nhiều quốc gia — một cách để thế giới nhìn thấy tầm vóc của di sản trà Việt Nam.

---

Mình ở đây, sẵn lòng kể bạn nghe nhiều hơn về từng loài trong kho báu 116 này. Và nếu bạn muốn tự mình chạm vào một phần của di sản ấy, bộ sưu tập Đại Việt Trà Hoa chắt lọc từ những loài trà mi bản địa quý nhất — đang chờ bạn khám phá. Đăng ký bản tin Mạch Linh Di Sản để nhận thêm những câu chuyện như thế này, mỗi tháng một lần, thật chậm, thật sâu.